خبرگزاری مهر؛ گروه استانها: یافته‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد محدوده جغرافیایی محمودآباد پیش از شکل‌گیری شهر امروزی، محل استقرار جوامع انسانی بوده و آثار به‌دست‌آمده از دوره‌های مختلف تاریخی، از جمله عصر آهن و دوره ساسانی، بر اهمیت این منطقه در مطالعات تاریخی مازندران تأکید دارد.
با وجود این ظرفیت‌ها، محمودآباد همچنان از داشتن موزه‌ای مستقل برای معرفی آثار باستانی، تاریخ محلی و فرهنگ مردم منطقه محروم است. این در حالی است که طی سال‌های گذشته طرح‌هایی برای تبدیل بناهای موجود به موزه مطرح شده، اما کمبود اعتبارات و موانع اجرایی مانع تحقق کامل این برنامه‌ها شده است متن را با ساختار خبری مستقل، تیتر و لید تازه و بازنویسی کامل تنظیم کردم؛ ضمن حفظ اظهارات، اطلاعات و محورهای اصلی مصاحبه، از تکرار عبارت‌بندی متن اولیه پرهیز شده است.
شهرستان محمودآباد در نگاه عمومی بیشتر با سواحل دریای کاسپی و جاذبه‌های طبیعی شناخته می‌شود، اما شواهد باستان‌شناختی به‌دست‌آمده از این منطقه حکایت از پیشینه‌ای کهن‌تر از شکل‌گیری شهر امروزی دارد؛ ظرفیتی که به اعتقاد پژوهشگران می‌تواند با توسعه مطالعات علمی و ایجاد موزه، به یکی از محورهای معرفی هویت تاریخی مازندران تبدیل شود.
میثم فلاح، باستان‌شناس و پژوهشگر مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به آغاز مطالعات باستان‌شناسی در محمودآباد از سال ۱۳۸۶ اظهار کرد: پژوهش‌های این شهرستان از نیمه دوم دهه ۸۰ با تمرکز بر جغرافیای سیاسی و تاریخی منطقه آغاز شد و در سال‌های بعد نیز به‌صورت مقطعی ادامه پیدا کرد.
وی افزود: برآیند این مطالعات، انجام چند فصل کاوش، بررسی محوطه‌ها و تپه‌های تاریخی و شناسایی و ثبت آثار باستانی بود. بخشی از نتایج این فعالیت‌ها نیز در قالب گزارش‌ها و مقالات علمی در نشریات داخلی و خارجی منتشر شد و در همایش‌های ملی و بین‌المللی مورد ارائه و بررسی قرار گرفت.
شش محوطه باستانی در محمودآباد شناسایی شد
این پژوهشگر با اشاره به نتایج بررسی‌های میدانی خود در شهرستان محمودآباد گفت: در جریان مطالعات باستان‌شناسی که بخشی از پژوهش‌های دوره تحصیلی من نیز به شمار می‌رفت، شش محوطه و تپه باستانی در این شهرستان شناسایی شد که سه مورد در بخش مرکزی و سه محوطه دیگر در محدوده سرخرود قرار دارند.
فلاح با تأکید بر اهمیت یافته‌های دوره ساسانی در این محدوده افزود: مهرها و گل‌مهرهای ساسانی از جمله آثار شاخص شناسایی‌شده در منطقه هستند که از نظر مطالعات تاریخی و باستان‌شناسی ارزش زیادی دارند و ظرفیت انجام پژوهش‌ها و کاوش‌های تخصصی درباره آن‌ها وجود دارد.
وی ادامه داد: برخی دیگر از محوطه‌های شناسایی‌شده در بخش مرکزی شهرستان نیز قابلیت بررسی‌های گسترده‌تر و انجام کاوش‌های علمی را دارند و می‌توان با برنامه‌ریزی مناسب، اطلاعات بیشتری از پیشینه استقرار انسانی در این منطقه به دست آورد.
این باستان‌شناس با اشاره به برخی یافته‌های ارزشمند منطقه اظهار کرد: مهر سنگی با نقش خرگوش و مهرهایی با نقوش قوچ و گاو کوهاندار، از جمله آثار قابل توجه این محدوده هستند. یکی از این مهرها دارای کتیبه‌ای به خط پهلوی ساسانی است که مدتی در موزه ملی ایران نگهداری می‌شد. بخشی از آثار کشف‌شده در این منطقه نیز اکنون در موزه آمل قرار دارند.
پیشینه محمودآباد به سه هزار سال قبل می‌رسد
فلاح درباره قدمت تاریخی این شهرستان گفت: اگرچه نام و شکل‌گیری شهر امروزی محمودآباد در منابع تاریخی متأخرتر و حدود دوره قاجار مطرح شده است، اما شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد پیشینه سکونت در محدوده جغرافیایی این شهرستان بسیار قدیمی‌تر است.
وی افزود: در بررسی‌های انجام‌شده، آثاری از عصر آهن، از جمله قطعات سفالی مربوط به این دوره شناسایی شده که قدمت سکونت در منطقه را به حدود سه هزار سال پیش می‌رساند. در میان محوطه‌های بررسی‌شده، قلاکتی از جمله محدوده‌هایی است که قدیمی‌ترین لایه مکشوفه مورد اشاره در پژوهش‌های ما به آن مربوط می‌شود.
این پژوهشگر همچنین از پذیرش یکی از مقالات خود درباره تپه قلاکتی در همایش بین‌المللی آیکانه در شهر لیون فرانسه خبر داد و گفت: برای ارائه این مقاله دعوت‌نامه دریافت کرده بودیم، اما به دلیل شرایط جنگی امکان حضور و ارائه آن در همایش فراهم نشد.
ظرفیت تاریخی محمودآباد در انتظار راه‌اندازی موزه
فلاح ایجاد موزه در محمودآباد را یکی از ضرورت‌های مهم فرهنگی شهرستان دانست و بیان کرد: ظرفیت موزه‌ای این منطقه تنها به مرکز شهر محدود نمی‌شود و حتی برخی روستاهای شهرستان نیز از داشته‌های تاریخی و فرهنگی ارزشمندی برخوردارند که قابلیت معرفی و نمایش دارند.
وی افزود: موزه محمودآباد می‌تواند در کنار بخش باستان‌شناسی، بخش‌های تاریخ و مردم‌شناسی نیز داشته باشد تا ابزار و ادوات زندگی، پوشش محلی، مشاغل سنتی و شیوه زیست مردم منطقه در دوره‌های مختلف تاریخی در آن به نمایش گذاشته شود.
این باستان‌شناس با بیان اینکه چنین مجموعه‌ای می‌تواند جایگاه فرهنگی محمودآباد را در جنوب دریای کاسپی ارتقا دهد، گفت: طی سال‌های گذشته درباره ضرورت ایجاد موزه با مسئولان میراث فرهنگی، شهرداری و فرمانداری گفت‌وگوهایی انجام داده‌ام و معتقدم راه‌اندازی این مرکز باید به‌عنوان یک مطالبه و ضرورت فرهنگی در دستور کار شهرستان قرار گیرد.
کمبود اعتبار؛ مانع تداوم کاوش‌های باستان‌شناسی
فلاح محدودیت منابع مالی را از مهم‌ترین مشکلات پیش‌روی پژوهش‌های باستان‌شناسی محمودآباد عنوان کرد و گفت: در سال‌های اخیر کمبود اعتبارات و دشواری تأمین منابع مالی موجب شده روند مطالعات و کاوش‌های تخصصی با محدودیت مواجه شود.
وی با قدردانی از اقدامات مجموعه میراث فرهنگی شهرستان و شهرداری سرخرود افزود: تلاش‌های انجام‌شده ارزشمند است، اما استمرار فعالیت‌های علمی به حمایت گسترده‌تر و تعریف ردیف اعتباری مشخص در سطح شهرستان نیاز دارد.
این پژوهشگر تأکید کرد: با همراهی نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی، فرمانداری و شهرداری می‌توان اعتبار مشخصی برای مطالعات باستان‌شناسی در نظر گرفت و از ظرفیت پژوهشگران و متخصصان سراسر کشور برای انجام کاوش‌های مستمر در محمودآباد بهره برد.
ردپای یک بندر تاریخی در محدوده اهلم
این باستان‌شناس در بخش دیگری از سخنان خود به ظرفیت‌های کمتر شناخته‌شده محمودآباد در حوزه باستان‌شناسی دریایی اشاره کرد و گفت: در برخی منابع تاریخی از بندرگاهی با نام عین‌الهم یاد شده که نام آن در نقشه‌های مربوط به قرون چهارم و پنجم هجری نیز دیده می‌شود.
فلاح افزود: این احتمال وجود دارد که موقعیت بندرگاه تاریخی عین‌الهم با محدوده اهلم امروزی در شهرستان محمودآباد ارتباط داشته باشد، اما اثبات این موضوع نیازمند مطالعات تاریخی، بررسی‌های میدانی و پژوهش‌های تخصصی بیشتر است.
وی با اشاره به امکان انجام مطالعات زیرآبی در سواحل این شهرستان اظهار کرد: یکی از طرح‌های ارزشمند قابل پیگیری، اجرای برنامه‌های باستان‌شناسی زیر آب و مطالعات دریایی برای شناسایی موقعیت احتمالی این بندرگاه است.
این پژوهشگر ادامه داد: موقعیت جغرافیایی محمودآباد در کنار مستندات تاریخی موجود، ظرفیت مناسبی برای بررسی پیشینه دریانوردی، مبادلات تجاری و ارتباطات دریایی در جنوب دریای کاسپی فراهم کرده است.
گردشگری محمودآباد نباید به ساحل محدود بماند
فلاح با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد مختلف میراث مازندران گفت: این استان از آستارا تا آستارآباد از ظرفیت‌های تاریخی و دریایی برخوردار است و در کنار جنگل، دریا و جاذبه‌های طبیعی باید برای معرفی آثار تاریخی، توسعه کاوش‌های باستان‌شناسی و ایجاد موزه‌ها نیز برنامه‌ریزی شود.
وی افزود: محمودآباد نباید صرفاً به‌عنوان یک مقصد ساحلی معرفی شود؛ چراکه داشته‌های تاریخی این شهرستان می‌تواند آن را به یکی از پایگاه‌های مهم مطالعات باستان‌شناسی در جنوب دریای کاسپی تبدیل کند.
این باستان‌شناس شناخت و حفاظت از میراث تاریخی را عاملی مؤثر در تقویت هویت اجتماعی دانست و تصریح کرد: آگاهی مردم از پیشینه سرزمینشان موجب افزایش احساس تعلق و مسئولیت‌پذیری آنان در قبال آثار تاریخی می‌شود. عنوان‌هایی مانند شهر تاریخی یا شهر چند هزارساله نیز باید بر پایه مستندات علمی و شواهد معتبر به کار گرفته شوند.
فلاح خاطرنشان کرد: مردم بومی و جوامع محلی مهم‌ترین ارکان حفاظت از میراث تاریخی هستند و هر اندازه شناخت آنان از ارزش‌های فرهنگی و تاریخی محل زندگی‌شان بیشتر باشد، مشارکت مؤثرتری در نگهداری از این آثار خواهند داشت.
وی با اشاره به پیامدهای اقتصادی توجه به میراث تاریخی گفت: توسعه گردشگری تاریخی می‌تواند زمینه رونق اقامتگاه‌های بوم‌گردی، هتل‌ها، رستوران‌ها و کسب‌وکارهای محلی را فراهم کند و گردشگران را برای آشنایی با ابعاد دیگری از محمودآباد به این شهرستان بکشاند.
این پژوهشگر در پایان تأکید کرد: اگر امروز برای کاوش‌های مستمر، مطالعات تخصصی و ایجاد موزه در محمودآباد برنامه‌ریزی و اعتبار مشخصی اختصاص یابد، طی پنج تا ۱۰ سال آینده می‌توان به نتایج ارزشمندی دست یافت و بخشی از آثار مکشوفه را در موزه‌ای در خود شهرستان به نمایش گذاشت.
از مدرسه ندای آزادی تا سرای فرهنگی؛ دو روایت از یک موزه ساخته‌نشده
نبی‌الله اصغری، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان محمودآباد نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به سابقه طرح ایجاد موزه در این شهرستان اظهار کرد: در دولت نهم و با پیگیری‌های انجام‌شده قرار بود مدرسه ندای آزادی به موزه مردم‌شناسی و تاریخی محمودآباد تبدیل شود، اما این طرح به دلیل نبود اعتبارات دولتی به سرانجام نرسید.
وی با اشاره به ظرفیت بناهای تاریخی پارک طاهباز برای ایجاد فضای فرهنگی و موزه‌ای افزود: سه ساختمان این مجموعه به ثبت ملی رسیده‌اند و یکی از ساختمان‌ها با عنوان سرای فرهنگی از سوی شهرداری محمودآباد در حال بازسازی و مرمت است که قرار است پس از تکمیل، موزه مردم‌شناسی در آن راه‌اندازی شود.
رئیس اداره میراث فرهنگی محمودآباد افزایش قیمت مصالح ساختمانی و فشارهای اقتصادی را از عوامل کاهش سرعت عملیات مرمت این ساختمان عنوان کرد و گفت: پیمانکار قبلی به استناد ماده ۴۸ و به دلیل ناتوانی در ادامه اجرای کار از پروژه خارج شده و پیمانکار دیگری برای تکمیل عملیات مرمت و بازسازی انتخاب شده است.
اصغری ادامه داد: روند ساخت و بهسازی این ساختمان از سوی شهرداری محمودآباد پیگیری می‌شود و امیدواریم با رفع موانع اجرایی، زمینه تکمیل سرای فرهنگی و راه‌اندازی موزه مردم‌شناسی فراهم شود.
وی با تأکید بر اینکه راه‌اندازی موزه نباید صرفاً متکی به اعتبارات و امکانات دولتی باشد، تصریح کرد: محمودآباد برای ایجاد موزه‌های تخصصی در حوزه دریا، برنج و مردم‌شناسی به مشارکت بخش خصوصی نیاز دارد و سرمایه‌گذاران می‌توانند در کنار دستگاه‌های اجرایی برای معرفی پیشینه تاریخی و فرهنگی منطقه نقش‌آفرینی کنند.
رئیس اداره میراث فرهنگی محمودآباد با اشاره به شواهد مربوط به گذشته بندری این شهرستان گفت: سوابق تاریخی و فرهنگی منطقه نشان‌دهنده اهمیت پیشینه بندری محمودآباد است و این موضوع باید با انجام مطالعات تخصصی مورد بررسی قرار گیرد.
اصغری با بیان اینکه شواهدی از گذشته دریایی منطقه نیز وجود دارد، افزود: صیادان محمودآبادی دو لنگر قدیمی را از دریا بیرون کشیده‌اند که این موضوع ضرورت انجام مطالعات باستان‌شناسی دریایی و بررسی هویت تاریخی این شهرستان را بیشتر می‌کند.
وی در پایان با اشاره به محدودیت منابع مالی اداره میراث فرهنگی اظهار کرد: اعتبارات تملک دارایی این اداره در سال ۱۴۰۴ مبلغ هشت میلیارد ریال بوده که پاسخگوی نیازهای پژوهشی، مطالعات تاریخی و باستان‌شناسی شهرستان نیست و لازم است سایر دستگاه‌های دولتی نیز برای حفاظت از میراث فرهنگی و انجام مطالعات تخصصی به کمک این اداره بیایند.
میراث تاریخی؛ فرصتی فراتر از یک موزه
آنچه در پرونده میراث فرهنگی محمودآباد اهمیت دارد، صرفاً ساخت یک موزه یا نمایش چند اثر تاریخی نیست؛ مسئله اصلی، ضرورت تغییر نگاه به میراث فرهنگی در برنامه‌ریزی توسعه شهرستان است. موزه زمانی می‌تواند به یک سرمایه فرهنگی و اقتصادی تبدیل شود که در کنار آن، نظامی برای شناسایی، حفاظت، مستندسازی و معرفی آثار تاریخی شکل بگیرد و ارتباط میان پژوهشگران، مدیریت شهری، سرمایه‌گذاران و جوامع محلی برقرار شود.
در این مسیر، تعیین تکلیف پروژه سرای فرهنگی پارک طاهباز، تدوین برنامه مشخص برای مشارکت بخش خصوصی و فراهم کردن زمینه مطالعات باستان‌شناسی خشکی و زیرآب می‌تواند نقطه آغاز یک رویکرد تازه در مدیریت میراث محمودآباد باشد. رویکردی که به جای نگاه مقطعی و پروژه‌ای، میراث تاریخی را بخشی از سرمایه توسعه پایدار شهرستان بداند.
نظر شما